Διανόηση, βούληση και γίγνεσθαι...

Οι οικονομιστές παραγνωρίζουν τη θεολογική αρχή ότι «ἐὰν ἔχητε πίστιν ὡς κόκκον σινάπεως, ἐρεῖτε τῷ ὄρει τούτῳ, μετάβηθι ἐντεῦθεν ἐκεῖ, καὶ μεταβήσεται· καὶ οὐδὲν ἀδυνατήσει ὑμῖν». (Μτ 17:21). Και γενικότερα παραγνωρίζουν την ελεύθερη βούληση, άρα και την πολιτική, στο πλαίσιο μιας –ήδη διαψευσθείσας– νομοτελειακής εσχατολογίας.

Ποτέ, εξάλλου, η ενσυνείδητη δράση των πολλαπλών ανθρώπινων υποκειμένων δεν εκβάλλει στον συνειδητά καθορισμένο τόπο, διότι η ετερογονία των οπτικών και προοπτικών γεννούν μια σύνθετη συνισταμένη την οποία μόνο μια μακρόχρονη πείρα, προσληπτική των γεγονότων και πραγμάτων ευαισθησία και μια ισχυρότατη διαίσθηση στη βάση της ιστορικής, πολιτικής και ανθρωπολογικής σπουδής μπορεί μερικώς να προβλέψει ή να εικάσει.

Αυτό είναι και το γοητευτικότατο παιχνίδι της ζωής, η συνάντηση του ετεροκαθοριζόμενου ή και του πραγματικού με την ανθρώπινη βούληση.

Ποτέ συνεπώς η ατομική δράση δεν επικαθορίζει την ιστορία ή την ιστορία της σκέψης. Έτσι, και η ίδια η διανόηση όσο κι αν επιδιώκει συνειδητά να διακονήσει ένα συγκεκριμένο σχέδιο δράσης, προσφέροντας ιδέες, αναλύσεις και εργαλεία που εκβάλλουν σε ένα τελικό και επαρκώς λαϊκό και ευπρόσληπτο σύνθημα, δεν έχουν μια ευθύγραμμη σχέση αιτιότητας με το παραγόμενο στην κοινωνία αποτέλεσμα.

Απλώς εκχύνουν σε ένα ποτάμι, το οποίο, συνομιλώντας με τη μορφολογία του εδάφους, κατακτά αυτοτελώς το δρόμο του, κι ας συνενώνει ποικίλους παραπόταμους στο ίδιο νερό.

Το έργο λοιπόν ενός διανοούμενου όχι μόνο πρέπει να κρίνεται στο ιστορικό συγκείμενο καθώς συνιστά διάλογο με ζητήματα της εποχής του, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο διεμβολίζει τη συζήτηση και κατ’ επέκταση την επικαιρότητα, την πολιτική, το πραγματικό, είναι μόνο μερικώς αντίστοιχο με την ίδια την προθετικότητά του, στο μεγαλύτερο δε βαθμό η συμβολή ξεπερνά ή ξεφεύγει των ορίων κάθε προγραμματικής διακήρυξης, συχνά με πολύ ενδιαφέροντα τρόπο, και κάθε πρόβλεψης.

Η αποτίμηση μιας ατομικής συμβολής οφείλει έντιμα να εξετάζει και τα δύο επίπεδα, και αυτό της ενσυνείδητης προθετικότητας και αυτό της τελικής πρόληψης στο κοινωνικό γίγνεσθαι και συνεπώς συμβολής σε αυτό.

Εύη Βουλγαράκη, Παραλία στο Φεγγαρόφως.

Ακρυλικό σε καμβά. Διαστάσεις 20 x 20 εκ. 1 Σεπτεμβρίου 2012.

Κυριακή του Παραλύτου

Κυριακή του Παραλύτου, και είμαστε με ποικίλους τρόπους παράλυτοι. Ο παράλυτος δεν μπορούσε να περπατήσει και ζούσε μια ζωή στα όρια των περιορισμένων δυνατοτήτων του. Η κατάστασή του τον απασχολούσε και τον προβλημάτιζε, αλλά δεν μπορούσε να διορθωθεί από μόνη της. Χρειαζόταν γιατρός. Και εκεί που πιθανότατα δοκίμασαν τις δυνάμεις τους διάφοροι γιατροί και αποδείχτηκαν αδύναμοι να αντιμετωπίσουν την παραλυσία, ο παράλυτος πήρε μια απόφαση, μια απόφαση αντισυμβατική. Τι είχε να χάσει; Ας τολμούσε, λοιπόν.

Με βάση την αφήγηση του ευαγγελιστή Ιωάννη (5, 1-18) περίμενε στη Βηθεσδά την ώρα που θα ερχόταν ο άγγελος να ταράξει τα νερά. Αλλά δεν είχε άνθρωπο να τον βάλει στην κολυμβήθρα, και μάταια περίμενε τριάντα οχτώ ολόκληρα χρόνια. Εκεί τον βρήκε ο Χριστός και τον ρώτησε: "Θέλεις ὑγιὴς γενέσθαι;"

Γιατί βέβαια το βασικότερο στη θεραπεία είναι η επιθυμία, η λαχτάρα, η θέληση για θεραπεία. Αφού ο άνθρωπος βεβαίωσε τη βούλησή του, ο Χριστός του είπε απλά: "Ἔγειρε, ἆρον τὸν κράβαττόν σου καὶ περιπάτει". Δηλαδή: "Σήκω, πάρε το κρεβάτι σου και περπάτα". Αυτό και έκανε ο άνθρωπος.

Και στην άμεση συνέχεια τον κατέκριναν και τον ανέκριναν οι Φαρισαίοι, γιατί ο Χριστός θεράπευε και γιατί ο ίδιος κουβαλούσε το κρεβάτι του τη μέρα του Σαββάτου.

• Πάντα έτσι είναι οι Φαρισαίοι. Θέλουν την τήρηση του νόμου. Και με ποικίλα προσχήματα δεν θέλουν την ελευθερία του ανθρώπου.

• Ο Χριστός ήταν ο σωτήρας του παραλύτου. Σωτήρας ελευθερωτής. Γιατί δεν υπάρχει σωτήρας που να οδηγεί στη σκλαβιά, όσο και αν έχει κατακλύσει το δημόσιο λόγο η φοβερή αυτή ψευδωνυμία, όσο κι αν έχουμε κατακλυστεί από απατεώνες ψευδοσωτήρες.

• Ο παράλυτος ήταν μόνος. Και η έλλειψη ανθρώπων, η έλλειψη φίλων, η έλλειψη αλληλεγγύης ήταν αυτό που σύμφωνα με την ευαγγελική αφήγηση καθυστέρησε τόσο τη σωτηρία του.

• Ο παράλυτος δεν το έβαζε κάτω. Τριάντα οχτώ χρόνια ασκούνταν στην υπομονή και την επιμονή. Και σχεδίαζε τη σωτηρία του, προσηλωμένος στη σκέψη αυτή και στη μόνη δυνατότητα που έβλεπε.

• Ο παράλυτος ήθελε να θεραπευτεί. Δεν ήθελε να ζει επαιτώντας ως παράλυτος.

• Ο παράλυτος δέχτηκε τη βοήθεια να σηκωθεί και σηκώθηκε. Πήρε το κρεβάτι του. Αποστόμωσε τους Φαρισαίους και διαλάλησε παντού ότι ο Χριστός ήταν ο σωτήρας του.

Έρχεται η ώρα να αποφασίσουμε αν θα ζήσουμε ως παράλυτοι, ή αν θα θελήσουμε να ζήσουμε στην αρτιότητα της ζωής. Αν θα επιμείνουμε και υπομείνουμε, αν θα απλώσουμε το χέρι σε συνεργασία, αν θα αξιοποιήσουμε όλες τις δικές μας δυνάμεις και όλες τις σύμμαχες δυνάμεις που μπορεί να παρουσιαστούν. Αν τελικά αντί να ξαπλώνουμε πάνω σε αυτό, ικανοποιημένοι με μια χαμοζωή, θα σηκώσουμε το κρεβάτι μας στην πλάτη και θα προχωρήσουμε.


Η φωτογραφία είναι από εδώ.

Η Εικόνα του Θεού στον Άνθρωπο

Η Κυριακή της Ορθοδοξίας, πρώτη Κυριακή της Σαρακοστής, αρχή μετανοίας και σταυραναστάσιμης πορείας, είναι συνάμα η γιορτή της αναστήλωσης των αγίων εικόνων. Μαζί η κατάφαση της ενσάρκωσης, η αποδοχή του κόσμου, η καταβύθιση στην ομορφιά του, η ανάδυση μέσα από το χώμα στην όντως ζωή.

Εδώ και λίγες δεκαετίες είναι και η μέρα γιορτής της Εξωτερικής Ιεραποστολής, ως κατακλείδα της εβδομάδας Εξωτερικής Ιεραποστολής, μιας ιδέας που οφείλεται πρωταρχικά στον Ηλία Βουλγαράκη, και τη διαρκή έγνοια του για τη συνειδητοποίηση του 'πορευθέντες'. Πέρα από την αναστήλωση των εικόνων, σημαντικό η αναστήλωση των ζωντανών εικόνων Του και της Εικόνας του Θεού στον άνθρωπο.

Ακόμα όμως πάσχουμε σε μια θεολογία ανοιχτών συνόρων, συχνά αρεσκόμαστε σε μια θεολογία των λαβάρων... Κάποτε μοιάζει σαν να επιθυμούμε να κρατήσουμε τη σωτηρία με εγωιστικό ζηλωτισμό αποκλειστικά για μας.

Ενώ η δική Του εικόνα και η σταυραναστάσιμη πορεία είναι ο δικός μας δρόμος.

Η λησμονιά της εξωτερικής ιεραποστολής πάει χέρι χέρι με την εθνοκεντρική μας σκέψη, με τη βολή στη σφαίρα του οικείου, με την άρνηση να πορευτούμε προς συνάντηση, με την προσφιλή συνήθεια να δογματίζουμε αντί να αληθεύουμε.

Εμείς υπολειπόμαστε, ο Κύριος συμπληρώνει τα ελλείποντα.

*

Υπάρχει ένα ιστορικό παράδοξο, αλλά που από ιεραποστολική σκοπιά είναι εύγλωττο για τους απίθανους δρόμους της θείας Οικονομίας. Ενώ στο Βυζάντιο μαινόταν η εικονομαχική διαμάχη, και ενώ δεν έμεινε εικόνα για εικόνα, ούτε για δείγμα, από την προεικονομαχική περίοδο, σε μια κρυφή γωνιά του κόσμου διασώθηκαν κάποια υπέροχα δείγματα εικόνων, κυρίως εγκαυστικές από την παλαιότερη εικονογράφηση. Ο λόγος για το μοναστήρι της αγίας Αικατερίνης στην έρημο του Σινά. Κι αν οι εικόνες εκεί γλίτωσαν από την εικονομαχική λαίλαπα, είναι γιατί το μοναστήρι τελούσε υπό ισλαμική κυριαρχία.

Παρόμοια, και ο θεολόγος που προασπίστηκε κατεξοχήν τις εικόνες, με τους τρεις περίφημους λόγους του, κατά την πρώτη εικονομαχική περίοδο, ο ίδιος άγιος που συνέγραψε και έναν πρώτο (φανταστικό, αντιαιρετικού και απολογητικού χαρακτήρα) χριστιανομουσουλμανικό διάλογο, ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, μπόρεσε να εκφραστεί ελεύθερα και θεολογικά άρτια χάρη στο πλαίσιο προστασίας που παρείχε το χαλιφάτο της Δαμασκού στην οικογένειά του.

Ας μείνουμε λίγο στοχαστικοί πάνω σ' αυτό, ιδίως όσοι από εμάς αναλαμβάνουμε το ρόλο των προασπιστών του Χριστού και των βασιλικότερων του Βασιλέως υπασπιστών...

Είναι τόση η ομορφιά και η ελευθερία των δρόμων Του.

Είναι η ομορφιά ν' ανθίζει το ξερό χορτάρι, να γίνονται τα λιθάρια τέκνα Του, να προσκυνούν οι μάγοι της Ανατολής... να διασώζει τις εικόνες η μουσουλμανική κυριαρχία...

Ελπίδα.

Νυνὶ δὲ μένει πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη, τὰ τρία ταῦτα· μείζων δὲ τούτων ἡ άγάπη. (Α’Κορ. 13,13).

Χάρες και Χαρές της Νύχτας

 Εύη Βουλγαράκη-Πισίνα, Δέντρα στο Φεγγαρόφως. 

Μεικτή τεχνική (ακρυλικό και μολύβια) σε χαρτί Modigliani,

Candido, 320 gr. Διαστάσεις 72 x 51 cm. 2010-12.

Η νύχτα έχει τις χάρες της. Μια από αυτές είναι η ησυχία... Οι ήχοι της φύσης ακούγονται μονάχα, ο φλοίσβος της θάλασσας της αενάως καταφιλούσας την ακτή, το τρίξιμο των φύλλων, ο άνεμος, τα νυχτοπούλια, τα τριζόνια.
Μες στη σιγαλιά, λέει, ακούει ο Θεός καλύτερα τις προσευχές των ανθρώπων. Γι' αυτό κι οι μοναχοί συνδέουν προσευχή κι αγρύπνια, ματώνοντας το κορμί τους κάθε νύχτα.
Ήθελα να πω λίγες κουβέντες για τους αγίους, αυτούς που διακριτικά μας συντροφεύουν, μα δεν πρόλαβα, δεν αξιώθηκα. Μέρες όμως σαν σήμερα, ο ύπνος δεν κολλάει.
Γιατί γνωρίζεις καλά -στο είπαν τα πουλιά- ότι από ετούτη την πανώλη θα επιβιώσουν μόνο οι πιο ισχυροί οργανισμοί, οι πιο ισχυροί και προσαρμοστικοί χαρακτήρες. Θα επιβιώσουν επίσης όσοι βρουν σταθερό σημείο να πιαστούν, στήριγμα απ' έξω.
Οι άλλοι θα χαθούν, ακόμα κι αν περάσουν κάποτε οι μέρες οι πιο βαριές της επιδημίας.
Κοιτάς τον τόπο σου, που γίνεται αβίωτος. Καμιά φορά προβληματίζεσαι με τη βαθύτατη απιστία, και σε πληγώνει ιδίως εκείνη όσων μιλούν για πίστη ολημερίς. Νομίζουν κάποιοι ότι η αθεΐα εντοπίζεται εδώ ή εκεί. Κι όμως, η αθεΐα εντοπίζεται στις καρδιές των χριστιανών που αναρωτιούνται και λένε: αφού σηκωθούμε, μετά τι; ποιος είναι ο δρόμος, ποιο είναι το σχέδιο;
Όσο κι αν αυτές μοιάζουν νουνεχείς ερωτήσεις, και περιβάλλονται από ένα περιτύλιγμα σοφίας και σύνεσης, είναι στη βάση τους βαθύτατα αθεϊστικές ερωτήσεις.
Τις είχε αρχικά και ο Μωυσής. Αν έμενε όμως σ' αυτές, ποτέ δεν θα οδηγούσε το λαό του από τη γη των Αιγυπτίων, τη χώρα της σκλαβιάς, στη γη της επαγγελίας και της ελευθερίας. Ποιος είναι ο δρόμος; Δεν του έδωσε οδικό χάρτη ο Θεός. Του είπε όμως να πορευτεί, και θα είναι μαζί του. Κακοπάθισαν στην έρημο σαράντα χρόνια, αλλά έφτασαν...
Πότε θα σε συναντήσουμε, Ιεριχώ; Πότε θα ξεκινήσουμε αυτή την πορεία;
Δεν ξέρω, και αυτά που δεν ξέρω είναι πολλά.
Η ξαγρύπνια σβήνει και παρηγοριέται με τις προσευχές, αυτές που χρωστούμε οι ξυπνητοί σε όσους αναπαύονται. Αυτές που σμίγουν με των άλλων, εκείνων που κάθε νύχτα μιλούν με τον Θεό μες στη σιωπή, και είναι η ραχοκοκαλιά του θάρρους μας. Ερχόμαστε και σμίγουμε την προσευχή μας και οι σποραδικοί, ακούς τη μουσική;
Και είναι η προσευχή, απ' τις χαρές του έρωτα, κι απ' τις χαρές της νύχτας, η πιο ερωτική...

Η Συγγνώμη

Michael Dumas, Όνειρο της Μέρας.

Λάδι σε καμβά.

Κοιτούσε έξω από το ανοιχτό παράθυρο τα πουλιά που πετούσαν. Αν το τοπίο ήταν πίνακας ζωγραφικός, θα γνώριζε πως τα πουλιά είναι η ζωή του, η κίνησή του, η ψυχή του πίνακα...

Ακόμη μούδιαζε πότε πότε από στεναχώριες προηγούμενων ημερών, ακόμη καρδιοχτυπούσε άξαφνα για εκείνες που προέβλεπε πως θα ’ρθουν...

Είχε μάθει να οικονομεί τις δυνάμεις της, που άλλωστε ολοένα λιγόστευαν. Η οικονομία στα πράγματα, στις κινήσεις, ακόμα και στα συναισθήματα είναι ίδιον των γερόντων.

Έδιωχνε την περίσκεψη για όσα θα έρχονταν, απολαμβάνοντας το πολύτιμο τώρα.

«Τα περισσότερα προβλήματα», σκεφτόταν, «ή λύνονται μόνα τους, ή απλώς ξεχνιούνται, ή τελικά δεν είναι τόσο τρομερά, μαθαίνεις να ζεις μαζί τους».

Δυσκολότερα από το φόβο για το μέλλον δάμαζε τις πικρίες από το παρελθόν.

Σήμερα, μέρα γιορτής, αποφάσισε κάτι ν’ αλλάξει. Ξημερώθηκε με καλή διάθεση και αφέθηκε να κοιτάζει τον ουρανό. Τα σύννεφα και τα πουλιά περνούσαν δίχως ν’ αφήνουν σημάδι. Μόνο τα αεροπλάνα άφηναν το χνάρι τους για λίγο. Κατόπιν έσβηνε κι αυτό.

Αποθαύμαζε τους ρυθμούς της φύσης.

Τι ωραία να μην αφήνουν σημάδια τα χρόνια και οι πίκρες που περνούν...

Για τα χρόνια δεν μπορούσε να κάνει κάτι. Τα άλατα στις αρθώσεις, οι αντοχές που μίκραιναν, οι κινήσεις που θα ήθελε να είναι ελεύθερες μα απαιτούσαν προσπάθεια, όλα διέψευδαν τις καλύτερες προθέσεις.

Φαντάστηκε ένα απώτερο, απώτατο ίσως ακόμη μέλλον, όπου η μνήμη δεν θα λειτουργούσε, και όλα θα έπαιρναν άλλες διαστάσεις.

«Αυτό είναι», αποθαύμασε... «Η λήθη είναι δώρο, είναι αμεριμνησία, είναι ελευθερία».

Πριν οδηγηθεί στον καταναγκασμό της λήθης αποφάσισε να σβήσει πολλά βαρίδια από τη μνήμη. Η μνήμη όφειλε να είναι πολύ οικονομική και πολύ αυστηρά επιλεκτική.

Ήδη είχε ξεχάσει τι έγινε χτες, τη σφοδρότατη εκείνη σύγκρουση. Ήδη ο πόνος έσβηνε. Ήδη τα μέλη της ελευθερώθηκαν. Ήδη ήθελε να χορέψει.

Χόρεψε με τις λέξεις σε τούτο το χαρτί, και ήταν το ίδιο...

Η συγγνώμη γίνεται τόσο εύκολη με τα χρόνια, όσο τη θεωρείς πολύτιμη.

Η συγγνώμη είναι ελευθερία... Μια ελευθερία που μοιάζει με τη νιότη.