Από την πλευρά του Ιστορικού

Ο καθηγητής Φώτης Βασιλείου μου έκανε την τιμή να γράψει για το βιβλίο μου, Η Προσέγγιση των Εθνικών κατά τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, από τη σκοπιά του Βυζαντινολόγου και Ιστορικού της Ύστερης Αρχαιότητας. Τον ευχαριστώ πολύ για την τιμή που μου έκανε καθώς και το περιοδικό Σύναξη που τη δημοσίευσε. Μπορείτε να τη διαβάσετε πατώντας πάνω στην εικόνα.

Σκαλίζω μνήμες...

Σκαλίζω μνήμες. Διαβάζω για την αφρικανική Ορθοδοξία, για την ιστορία της, για τις παράδοξες συνθήκες υπό τις οποίες γεννήθηκε και αναδύθηκε μέσα από άπειρες ιστορικές αντιφάσεις.

Είμαι παρούσα σε αυτή την ιστορία. Είμαι παρούσα, όχι σε θέση πρωταγωστική, κάθε άλλο. Αφού ήμουν το mtoto (παιδί) της ιεραποστολής. Είμαι παρούσα ως αυτόπτης και αυτήκοος μάρτυρας, και σε κάποιο βαθμό συμμέτοχη.

Ανήκω στη φυλή των Κικούγιου. Κι ας μη γνωρίζω λέξη στα Κικούγιου, κι ας έχουν ξεθωριάσει και τα λίγα Κισουαχίλι που σπούδασα κάποτε μετά μανίας.

Οι Κικούγιου με δέχτηκαν κάποτε στη φυλή τους και μου έδωσαν όνομα - το πιο τιμητικό όνομα, της μητέρας της φυλής. Με ονόμασαν Mumbi. Εύη-Μούμπι με φώναζαν τότε οι συνεργάτες της ιεραποστολής στη Ριρούτα της Ναϊρόμπι, Κένυα. Κιτότο, χαϊδευτικά: παιδάκι. Δεν ήμουν δεκαοχτώ ακόμη, και είχα χρηματοδοτήσει το ταξίδι μου με το χαρτζιλίκι μου, που μάζευα σπυρί σπυρί δυο ολόκληρα χρόνια - μένοντας νηστική στο διάλειμμα του σχολείου και πηγαίνοντας παντού με τα πόδια, σε αγγλικά, γαλλικά, φροντιστήρια. Μου είπαν οι Κικούγιου ότι μου δίνουν το πιο σημαντικό όνομα της φυλής τους, γιατί είμαι η πιο μικρή. Και ως πιο μικρή θα βοηθήσω περισσότερο από όλους, λέει, την αφρικανική Ορθοδοξία. Δεν είπα λέξη, αλλά μέσα μου έδωσα μια υπόσχεση.

Τα χρόνια και οι δεκαετίες περνούσαν, ασπρίσαν τα μαλλιά του μτότο, και ο λόγος μου, βαρύς και ανεκπλήρωτος μετατράπηκε σε ένα μεγάλο ερωτηματικό. Είναι λίγος καιρός που μου δόθηκε ξανά η ευκαιρία να ασχοληθώ. Να ασχοληθώ, και ο Θεός βοηθός.

Έτσι, μαζί με τα διαβάσματα και τη σχολαστική εργογραφία, σκαλίζω μνήμες. Και ανακαλώ αφηγήσεις μιας προφορικής ιστορίας που ποτέ δεν γράφτηκε. Μιας ιστορίας σημαντικής όχι για τη φυλή των Κικούγιου, αλλά για την Αφρικανική Ορθοδοξία εν όλω.

Πάντα αγαπούσα και αγαπώ την ιστορία και δίχως να είμαι κατά κύριο λόγο ιστορικός, έχω μελετήσει συχνά ιστορικά θέματα. Και προσπαθώ να βελτιώνω τα εργαλεία μου, τη μεθοδολογία μου, να διευρύνω τις πηγές μου.

Και η ίδια η μνήμη, ως πηγή, πρέπει να περάσει από κριτική βάσανο. Εντούτοις, δίνει κάτι που καμιά άλλη πηγή δεν έχει δώσει, κανείς δεν έχει ακόμα καταγράψει.

Και εκτός των άλλων, μου δίνει τη συγκίνηση και το κίνητρο, να συνεχίσω... Επί της ουσίας είμαι μεσοδρομίς, αλλά και μόλις άρχισα.

Αν κάποιοι ισχυρίζονται ότι το μέλλον του χριστιανισμού είναι στην Αφρική, δεν θα διαφωνούσα. Ίσως και το μέλλον της Ορθοδοξίας, παρά πληγές, παραλείψεις και λάθη. Η ιστορία αυτή αξίζει να ειπωθεί γιατί βλέπω σ' αυτή αυτό που πολλοί, οι περισσότεροι, στην πατρίδα μου και στην Εκκλησία μου δεν βλέπουν. Και μήτε υποψιάζονται πως υπάρχει...

Στην Αφρική, οι Κικούγιου, ζήτησαν τον Χριστό τον ελευθερωτή. Και αυτό είναι και πρέπει να είναι η καρδιά της αφρικανικής ορθόδοξης πίστης και πνευματικότητας. Ας μην το ξεχνά κανένας από τους εργάτες του Ευαγγελίου.

Η Βουβή Αφήγηση

Η ιστορία γράφεται από τη σκοπιά των ισχυρών. Στους πολέμους επικυριαρχεί η γραφή των νικητών. Η αφήγηση των ηττημένων είναι μια αφήγηση ψιθυριστή, αυτολογοκριμένη, εμπιστευτική, που αφορά κυρίως τον κύκλο των ιδίων. Ο ιστορικός ερευνητής χρειάζεται γενικότερα να καταβάλει μεγάλο μόχθο προκειμένου να ερευνήσει την ιστορία από μια ειδικότερη σκοπιά, κοινωνικών στρωμάτων που δεν επικυριαρχούν και δεν ηγούνται της ιστορίας. Έτσι, για παράδειγμα, η ιστορία από τη σκοπιά των γυναικών καθίσταται μια δύσβατη όσο και ενδιαφέρουσα εξερεύνηση.

Η ιστορική περίοδος που διανύουμε δεν διαφέρει σε κάτι, ως προς αυτό. Και σήμερα, η κεντρική μας αφήγηση δεν λαμβάνει καθόλου υπόψη της τη σκοπιά των φτωχών. Οι φτωχοί δεν έχουν φωνή, για να αφηγηθούν τη ζωή τους, το μόχθο τους, τον αγώνα τους τον καθημερινό, τα πάθη τους, τις μικρές νίκες ή ήττες της καθημερινότητάς τους, τα αισθήματα που τους κατακλύζουν, τη σκέψη τους.

Η αφήγηση των φτωχών δεν υπάρχει όχι μόνο όχι μόνο στο πλαίσιο της συστημικής κυρίαρχης αφήγησης, που σχεδόν ταυτίζεται με την προπαγάνδα των ΜΜΕ, αλλά δεν υπάρχει ούτε στον εναλλακτικό και διαδραστικό τρόπο ενημέρωσης που υπάρχει –εν δυνάμει– στο διαδίκτυο.

Οι φτωχότεροι του κοινωνικού αυτού κυβερνοχώρου διαθέτουν στέγη, ρεύμα και τηλέφωνο, και διαθέτουν φωνή που θέτει τις δικές τους πολιτικές και κοινωνικές προτεραιότητες. Οι όλο και περισσότερο πτωχευμένοι μικροαστοί, επαγγελματίες, υπάλληλοι, όλο και περισσότερο τείνουν να αγνοούν την ύπαρξη των εντελώς απόκληρων, εκείνων που στις παρυφές της κοινωνίας ζουν άστεγοι, και πάμφτωχοι, με κύριο μέλημα τη συντήρηση της ύπαρξής τους, τη βολή ή τη ζεστασιά τους κάθε μέρα, κάθε ώρα ή κάθε στιγμή.

Δεν είναι ότι πέθαναν όλοι. Δεν είναι ότι κοινωνικές υποδομές τους απορρόφησαν. Δεν είναι ότι τα παγκάκια νέου τύπου και οι άλλες επινοήσεις των δημάρχων τους έσπρωξαν σε όλο και πιο απόμερα μέρα. Είναι η συνήθεια. Έχουμε επιλέξει να μη βλέπουμε, να μην ακούμε κάτι που έχει εξελιχθεί σε μέρος της δικής μας κανονικότητας, που μας προσφέρει όλο και μικρότερη συναισθηματική έξαρση, ξάφνιασμα, αναστάτωση.

Η φωνή ενός ανθρώπου που ετοιμάζεται να κάνει ένα απονενοημένο διάβημα, είναι βουβή. Μόνο η πράξη είναι εύγλωττη και ηχηρή.

Μάλλον όμως φταίνε τα μάτια και τα αφτιά μας, που δεν προσφέρονται για ακροατήριο τέτοιων αφηγήσεων πόνου.

Η βουβή αφήγηση μας αναστατώνει τόσο που σβήνουμε και τα τελευταία της ίχνη στη συνείδηση. Πόσο μάλλον στην ιστορία. Η αφήγηση των φτωχών θα παραμείνει βουβή. Εικασίες θα απομείνουν και ξεθωριασμένα στατιστικά, αλλ' όχι ανθρώπινα υποκείμενα.

Ο Ρόλος των Αιρέσεων στη Διαμόρφωση της Πατερικής Διδασκαλίας για τις Γυναίκες (περίληψη)

Συνάντηση και Αλληλεπίδραση Ορθοδοξίας και Ετεροδοξίας,

Διάλογος Θρησκειών, Νοοτροπιών και Πολιτισμών γύρω από τη Γυναίκα

κατά τους πρώτους μ.Χ. Αιώνες

Ιστορική και Θεολογική Σπουδή

(Περίληψη Εσήγησης σε Επιστημονικό Συνέδριο)

Στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας διερευνούμε επιδράσεις των αιρέσεων στη διαμόρφωση της πατερικής διδασκαλίας για τις γυναίκες. Η έρευνά μας έχει γνώμονα θεολογικά ερωτήματα του σήμερα, εντούτοις καθώς αναφέρεται στην ιστορική περίοδο των πρώτων αιώνων είναι κατά κύριο λόγο μια έρευνα ιστορική. Σημαντική βοήθεια άλλωστε παρέχει η θρησκειολογία και η εργαλειοθήκη της για την κατανόηση όψεων του θρησκευτικού φαινομένου στις ποικίλες εκφάνσεις του. Προσεγγίζοντας ιστορικοκριτικά τις πηγές, μελετούμε συνάμα το συγκείμενο, αναζητούμε το πνεύμα της εποχής αλλά και θεμελιώδη στοιχεία δόμησης της κοινωνίας στη συγκεκριμένη συνάφεια με τις ποικίλες μετεξελίξεις της.

Με αυτή τη μεθοδολογική σκευή, σε όλο το εύρος της έρευνάς μας δεν κατορθώνουμε να διαπιστώσουμε μονοσήμαντες τέτοιες επιδράσεις των αιρέσεων θετικές ή αρνητικές, οι οποίες να έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της πατερικής διδασκαλίας για τις γυναίκες. Παρόμοια, θα ήμασταν πολύ επιφυλακτικοί στη διατύπωση μιας θεωρίας αλληλεπιδράσεων και για λόγους γενικότερης επιστημονικής μεθοδολογίας αλλά και γιατί ειδικότερα δεν φαίνεται να στηρίζεται μια τέτοια θεώρηση στις πηγές.

Εντούτοις, στο πλαίσιο συνύπαρξης στην ίδια κοινωνική πραγματικότητα διαπιστώνει κανείς διαδράσεις, άλλοτε φανερές και άλλοτε υπόρρητες. Το πιθανότερο είναι ότι η αλληλεπίδραση δεν είναι ευθεία, αλλά παράγεται από την κοινή μήτρα του πνεύματος της εποχής, που εμπνέει και γεννά τάσεις σε όλους όσους ζουν στη συγκεκριμένη συνάφεια.

Η εξήγηση για τη σταδιακή απώθηση της γυναίκας από τη δημόσια δράση είναι σύνθετη και πολυπαραγοντική.

Η σύνδεση της γυναίκας με τη σεξουαλικότητα, σε περίοδο γενικής ανάπτυξης εγκρατιτικών τάσεων, είναι που οδηγεί σε περιορισμό της γυναίκας, περιορισμό ξένο προς το Ευαγγέλιο και τη ζωή της πρώτης Εκκλησίας. Δραστηριότητες των αιρέσεων περιπλέκουν την κατάσταση στη μία ή την άλλη κατεύθυνση, αλλά δεν θα την επικαθόριζαν αν αυτό δεν ήταν και μια εσώτατη φωνή των στελεχών της Εκκλησίας, φωνή που οφείλεται στη γενικότερη κοινωνική εξέλιξη.

Πέρα από τις εγκρατιτικές τάσεις, πέρα από την ανάπτυξη και τυποποίηση της λατρείας, στο κοινωνικό πεδίο ο χριστιανικός κορμός είναι όλο και πιο σημαντικός για την ίδια τη Ρώμη, ακόμα και πριν το διάταγμα των Μεδιολάνων, πολύ δε περισσότερο μετά. Συνεπώς το ζήτημα της θέσμισης και της εξουσίας, το ζήτημα του ελέγχου, τίθεται όλο και πιο επιτακτικά, και όχι πάντα σε αγαστή συνεργασία με τα ποικίλα χαρίσματα.

Τελικά είναι η εξουσία, ως πρόταγμα και πειρασμός, που συνέβαλε στον περιορισμό της θέσης και δράσης των γυναικών όπως τεκμηριώνεται στην έρευνα. Πρόκειται κατ’ ουσίαν για όψεις εκκοσμίκευσης της πίστης, σε αντίθεση με τη μεταμορφωτική δυναμική που θα έπρεπε να έχει η πίστη προς την κοινωνία. Έτσι φαίνεται ότι τη λύση του προβλήματος των γυναικών δεν θα τη δώσει η Ιστορία, καθόσον το κακό ουδέποτε έπαυσε στον παρόντα αιώνα. Θα τη δώσει η Θεολογία και η Εικόνα της Βασιλείας, που θα πρέπει να καθρεφτίζεται και στην κοινωνία και στους θεσμούς, κάτι που προσπάθησαν οι μεγάλοι Πατέρες.

Σημ. Ο πίνακας είναι έργο του Γιάννη Μόραλη.

Σκαλί της Προόδου

Τη σκάλα

Ανεβαίνεις της προόδου

Σκαλί σκαλί

Θαρρείς πως ανεβαίνεις

Η ευκρίνεια του ορίζοντα

Σε ουρανί γαλάζιο

Χάνεται

Εσύ πλησιάζεις

Αυτό απομακρύνεται

Και άξαφνα η σκάλα

Διαλύεται

Σε γκρεμούς δρόμους

Περιβόλια και δρυμούς

Πικραμένος

Και σοφός σκεπτικιστής

Αναζητάς πια

Μια διαδρομή

Λαβυρινθώδη

Δίχως τον κατακόκκινο μίτο

Της εγκόσμιας

Παραμυθητικής εσχατολογίας

Απαρηγόρητος

Κοιτάς τον Άδη

Με την αφή νιώθεις

Την πίστη ανάραιη

Ως βαθύτατη μορφή

Απιστίας

Με καμπάνες νταούλια και κρουστά

Η μεταφυσική αρχινά

­­                 —Ως εμπράγματη φυσική διάσταση

                    Ως επιστήμη εμπειρικά επαληθεύσιμη—

Ήχος τριχτός

Μόλις εκπέσει

Η λατρεία του ανθρωποθέου

Στην καρδιά ενός αθέου

Τότε ο Θεός

Σε συναντά

Σε αυτοπρόσωπη διαύγεια

Μνήμες του Εμφυλίου και Δημοκρατία: Μια Παραπομπή στα Βιβλιακά Σώματα

 

 Έργο του Λιβανέζου σχεδιαστή

رامي حمزة

Έγραψα ένα κείμενο για τη συνάντηση της ιστορικής μνήμης με τη σύγχρονή μας δημοκρατία, μέσα από τη λογοτεχνία, με αίσθημα ανησυχίας

• για την πορεία του δημοσίου διαλόγου, 
• για τη διαρκή σύγχυση και έκπτωση των εννοιών, 
• για μια κατευθυνόμενη εξαλλοσύνη χωρίς αντίκρισμα που αγγίζει τα όρια της παραφροσύνης, 
• για το πέρασμα από τον στέρεο χώρο του ορθού λόγου στο σαθρό δίπολο ενός οραματικού παραισθησιακού παροξυσμού από τη μια και την παραλυτική επικράτηση του κράτους του φόβου από την άλλη, 
• για την αναζωπύρωση ενός εμφυλιοπολεμικού κλίματος σε μια ήδη βαριά καταπονημένη χώρα.

Δημοσιεύεται με τίτλο: Μνήμες του Εμφυλίου και Δημοκρατία

στο ιστολόγιο Μαΐστρος: Κοινότητα Γραμμάτων και Τεχνών, μια κοινότητα συγγραφέων, συνεργατών και φίλων των εκδόσεων Μαΐστρος, πνευματικών ανθρώπων και ανθρώπων της τέχνης γενικότερα. Εδώ απλώς το αναφέρω, για τους αγαπημένους φίλους και τακτικούς αναγνώστες του παρόντος ιστολογίου.

***

«...Η συνέχεια... όχι στην οθόνη μιας θεαματικής και επίπλαστης «εθνικής συμφιλίωσης», αλλά στα βιβλιακά σώματα με τη μυρωδιά του χαρτιού και του τυπογραφικού μελανιού, με τους αργούς ρυθμούς της ανάγνωσης και της βαθιάς, ψυχικής άμα και νοητικής, επεξεργασίας...».

***

Και ένα υστερόγραφο, με αφορμή τα λουλούδια του Rami Ηamzeh: Μπορεί άραγε η σπείρα του θανάτου να μετατραπεί σε μια μονοκοντυλιά με ζωή και μορφή;
Ακόμα επιδιώκω το αδύνατο, ίσως γιατί κάθε τι άλλο είναι απλώς αδιανόητο.

Ἱστορία καὶ Σύγχρονη Θεολογικὴ Ἀναγέννηση

Πίνακας του Κρίστοφερ Μάττι

Ἡ θεολογικὴ ἀναγέννηση ἀπὸ τὴ δεκαετία τοῦ '60 καὶ μετά ἔφερε μιὰ αὔρα δροσιᾶς στὴν ὀρθόδοξη θεολογία καὶ συνέβαλε στὴν ἀνάπτυξη τῆς αὐτοσυνειδησίας μας ὡς ὀρθοδόξων. Στὸ στεῖρο ἀκαδημαϊσμὸ ἀντιτάχθηκε τὸ θεολογικὸ βίωμα ποὺ μόνο ἡ ἐκκλησιαστικὴ καὶ λειτουργικὴ ἐμπειρία μπορεῖ νὰ γεννήσει. Καθὼς ὅμως μὲ τὴν πάροδο τοῦ χρόνου, καὶ αὐτὸ τὸ κίνημα ἄρχισε νὰ ἐξομοιώνεται σταδιακὰ μὲ τὴ μεσότητα καὶ τὴ ρουτίνα ποὺ εἶναι ἄρρηκτα δεμένη μαζί της, ἡ ἐπαναστατικότητα καὶ ἡ πρώτη ἔνταση καταλάγιαζε, οἱ πρωταγωνιστὲς γερνοῦσαν καὶ τὴ σκυτάλη παραλάμβαναν νεότερες γενιές, ποὺ δὲν εἶχαν πάντα τόσο πονέσει καὶ κοπιάσει, ἀλλὰ τὰ βρῆκαν ἔτοιμα, ἡ πρώτη φλόγα ἄρχισε νὰ τρεμουλιάζει καὶ νὰ ὑποτάσσεται στὸν μόνο ἀθάνατο νόμο τῆς μεταπτωτικῆς μας φύσης, τὴ φθορά.

Λίγοι μαθητὲς κατανόησαν τὴν ἀγωνία καὶ τὸ πνεῦμα ὅλου αὐτοῦ τοῦ κινήματος. Οἱ περισσότεροι, μαθητούδια ἀπὸ δεύτερο χέρι, βολεύτηκαν μὲ αὐτὸ ποὺ ἦταν πλέ­ον κυρίαρχο, τὸ θεώρησαν ὡς τὸ ἐργαλεῖο ποὺ θὰ τοὺς ὁδηγοῦσε ὄχι στὴ ριψοκίνδυνη περιπέτεια τῆς πίστης καὶ τῆς ἀληθινῆς Θεολογίας, ἀλλὰ στὴ θρησκευτικὴ ἀσφάλεια καὶ στὴ μεταφυσικὴ παρηγοριά.

Ἑρμηνευτὲς τῆς Πατερικῆς Θεολογίας βασιλικότεροι τοῦ βασιλέως, πατερικότεροι τῶν Πατέρων, ἀλλὰ μακριὰ ἀπὸ τὸ πνεῦμα τοῦ βασιλιᾶ. Στὰ τέλη τῆς δεκαετίας τοῦ ἐνενήντα, στὴν ἀλλαγὴ τῆς χιλιετίας, εἴμαστε ὑποχρεωμένοι νὰ διαπιστώσουμε ὅτι πολὺς λό­γος γίνεται στὰ σαλόνια μας γιὰ τὴν Πατερικὴ Θεολογία, γιὰ τὸ μοναχισμὸ ἢ τὴν ἄσκηση, γιὰ τὸ βίωμα, τὴ θεοπτία ἢ τὴ θέωση...

Γινόμαστε διαχειριστὲς τῆς Θεο­­λογίας τῶν Πατέρων προσποιούμενοι ἀνάλογο πνευματικὸ ὕψος, γινόμαστε δέ­­κτες τοῦ θαυμασμοῦ καὶ ἐξουσιαστὲς ψυχῶν. Ἕνα βασανιστικὸ ἐρώτημα συχνὰ δὲν φαίνεται νὰ ἀπασχολεῖ σοβαρά: ὁ δικός μας λόγος εἶναι βιωματικὸς καὶ μάλιστα τέτοιος ποὺ νὰ μᾶς δικαιώνει νὰ κραυγάζουμε; Εἴμαστε θεόπτες καὶ θεοφόροι, ἤ εἴμαστε ταλαίπωροι ἄνθρωποι ποὺ ἀκαδημαϊκὰ κατὰ βάση, μὲ τὰ μέ­σα τῆς Ἑρμηνευτικῆς καὶ τῆς Ἱστορίας, καὶ βιωματικὰ στὸ μέτρο ποὺ δίνει ὁ Θεὸς προσεγγίζουμε τὴν Πατερικὴ Θεολογία;

Συχνὰ ἡ ἁγιοκαταπληξία μας λειτουργεῖ ὡς ἄλλοθι γιὰ νὰ ἀποφύγουμε καὶ τὴν ἐλάχιστη ὀδύνη, ὄχι αὐτὴ τὴ δύσκολη τῆς ἄσκησης, τῆς συγκράτησης τοῦ ἐγωισμοῦ καὶ τῆς πνευματικῆς ζωῆς, ἀλλὰ ἀκόμα καὶ αὐτὴ τῆς κριτικῆς σκέψης καὶ τῆς ἐπιστημονικῆς ἐργασίας. Κατὰ φαντασίαν τεθεωμένοι ξεθεώνουμε καὶ τοὺς πρόθυμους ἀκροατές μας (μήπως καὶ τοὺς μαθητές μας;) χωρὶς νὰ βάλουμε οὔτε τὴν ἐλάχιστη συρμαγιά· εἴμαστε σὰν τὶς φοῦσκες τοῦ χρηματιστηρίου.

Ἡ κριτικὴ αὐτὴ ἀσκεῖται στὴ συνάφεια τοῦ θέματος ποὺ ἐξετάζουμε [τῆς σχέσης ἱστορικῆς αὐτοσυνειδησίας καὶ θεολογίας] γιατὶ εἶναι ἄμεσα σχετική. Κάθετι ποὺ ταράζει ἕνα τέτοιο φαντασιακό, θεωρητικὸ οἰκοδόμημα μιᾶς δοσμένης καὶ ἀπαρασάλευτης δῆθεν «πνευματικότητας», ἀποκρούεται μετὰ βδελυγμίας καὶ μάλιστα συνήθως ἐκ τῶν προτέρων. Καὶ αὐτὸ ποὺ ταράζει μὲ τὸν πιὸ σεισμικὸ τρόπο τέτοιες κατασκευὲς εἶναι ἡ ἴδια ἡ ἱστορικότητα. Ὅταν σκύβει κανεὶς τὸ βλέμμα στὸ παρελθόν (καὶ ὄχι στὸ χαμένο του ὄνειρο ποὺ θὰ ἤθελε νὰ τὸ προβάλει σὲ ἕνα ἐξιδανικευμένο παρελθόν), γνωρίζει ὅτι τὰ πράγματα δὲν ἦταν ἰδεώδη.

Ὅτι δὲν ὑπάρχει χρυσὴ ἐποχὴ τῶν Πατέρων, ἀλλὰ μεγάλοι Πατέρες ποὺ συνδιαλέχθηκαν μὲ τὴν ἐποχή τους καὶ ἔδρασαν ἄλλοι σὲ συνθῆκες εὐνοϊκὲς καὶ ἄλλοι σὲ συνθῆκες σήψης καὶ παρακμῆς, ἀκόμα καὶ τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ χώρου. Ἡ τσιτατολογικὴ χρήση τῶν Πατέρων ὡς αὐθεντιῶν, προδίδει ἀσφαλῶς τὴν ἡμιμάθεια τοῦ χρήστη, ἀλλὰ πέρα ἀπὸ αὐτὸ ὑποκρύπτει τὴ διάθεση νὰ φέρουμε τοὺς Πατέρες στὰ μέτρα μας γιὰ νὰ δικαιώσουμε τὶς ἀγκυλώσεις μας καὶ ὄχι νὰ πᾶμε ἐμεῖς σὲ αὐτούς, μέσα ἀπὸ μιὰ προσέγγιση ἱστορική.

Μιὰ τέτοιας μορφῆς θρησκευτικότητα, ὅσο κι ἂν ἐνδύεται ὀρθόδοξο μανδύα, ἔχει ἐλάχιστη σχέση μὲ τὴν ὀρθόδοξη πνευματικότητα. Εἰσάγει μιὰ παράλληλη θρησκεία ἀνθρώπων ποὺ θὰ ἤθελαν νὰ ξεφύγουν ἀπὸ τὸ χωροχρόνο σὲ μιὰ ἄλλη διάσταση (μεταφυσικὴ ἢ φαντασιακή). Ἀντίθετα ἡ Ἐκκλησία μένει ἐν τῷ κόσμῳ γιὰ νὰ τὸν μεταμορφώνει καὶ νὰ τὸν προετοιμάζει γιὰ τὴ Δεύτερη Ἔλευση τοῦ Κυρίου καὶ τὴ συνάντηση μαζί του σὲ ἕνα κοιωνικὸ ὄραμα τῆς βασιλείας, πρόσωπο πρὸς πρόσωπον.

Ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸ ἄρθρο μου "Ἱστορικὴ Αὐτοσυνειδησία καὶ Θεολογικὴ Διδαχὴ"
στὸ βιβλίο μου Νεωτερικότητα και Σχολική Θρησκευτική Αγωγή, Ἀθήνα: Μαΐστρος, 2004.

Σημ. Ἂν τὸ ἔγραφα ξανὰ σήμερα, θὰ ἢμουν περισσότερο κριτικὴ καὶ μὲ κάποιους ἀπὸ τοὺς πρωταγωνιστὲς αὐτῆς τῆς ἀναγέννησης, ἐξετάζοντας τὰ στερνὰ σὲ σχέση μὲ τὰ πρῶτα. Κατὰ τὰ ἄλλα, τὰ πράγματα ἔχουν μόνο ἐπιδεινωθεῖ καὶ διόλου βελτιωθεῖ ἀπὸ τότε.

---