Η Σπουδή της Ομιλητικής και η Έρευνα

Το Α΄Διεθνές Συμπόσιο Ομιλητικής, μια σημαντική διοργάνωση στη Θεολογική Σχολή του ΑΠΘ την 1η Μάρτη 2019, που όχι μόνο δίνει ώθηση στις ομιλητικές σπουδές, αλλά και τοποθετεί αντάξια στον διεθνή χάρτη την αιχμή της έρευνας που έχει πραγματωθεί στην Ελλάδα. Όλο αυτό είναι επί της ουσίας έργο της τακτικής καθηγήτριας Δήμητρας Κούκουρα που ακάματα εργάστηκε όχι μόνο στην έρευνα και διδαχή, αλλά και ιδίως στην υποστήριξη και καθοδήγηση νεότερων ερευνητών, ανάμεσα στους οποίους έχω υπάρξει και εγώ.

Η ευρεία οπτική σε ζητήματα Ομιλητικής, το πλάτος αλλά και το βάθος της έρευνας, καθώς και οι καινοτομίες της φαίνονται στο πρόγραμμα και στα θέματα που πραγματεύονται οι ομιλητές.

Η δική μου συμμετοχή είναι στο θέμα: "Διάλογος Χριστιανών και Μουσουλμάνων: Θέσεις, Επιχειρήματα και Επικοινωνιακά Στοιχεία. Η Απολογία του Αιθίοπα Αγίου ʿĚnbāqom προς τον Μουσουλμάνο Ηγέτη Grān με βάση το Κοράνιο."

Λεπτομέρειες του Προγράμματος:

Αγγλικά:

Προσωπικά και Γιορτινά - Βιβλιοπαρουσίαση

Τα blogs είναι ένας προνομιακός χώρος προσωπικής έκφρασης. Από μύχιες σκέψεις, αφηγήσεις, ποίηση, λογοτεχνικές και εικαστικές αναζητήσεις, μέχρι θέματα που αφορούν την επικαιρότητα, την πολιτική και κοινωνική ζωή, θέματα επιστημονικά, παιδαγωγικά, στην περίπτωσή μου και θεολογικά, στεγάζονται εδώ, σχηματίζοντας ένα πολύχρωμο μπουκέτο από άνθη του καλού και του κακού, του αγρού και του θερμοκηπίου, από ρόδα και αγκάθια...

Ανάμεσά τους και κάποια πιο ταπεινά γραψίματα που αφορούν νέα προσωπικά και οικογενειακά, ζητήματα που μοιάζουν με φιλικό κουβεντολόι και περισσότερο αφορούν ανθρώπους οικείους, ή κατ' επέκταση όποιον άλλο ενδιαφέρεται και συνεπώς καλείται να μετέχει στη λύπη ή τη χαρά.

Δυο προσωπικά νέα αφορά αυτή η ανάρτηση, που η χρονική τους σύμπτωση είναι συγκυριακή.

Το πρώτο ότι ολοκληρώθηκε μια μακρόχρονη διαδικασία και ήδη μετατάχθηκα σε θέση ΕΔΙΠ στη Θεολογική Σχολή Αθήνας, στο Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας. Από Δευτέρα, 6 Νοεμβρίου θα είμαι εκεί για να διακονήσω πρωτίστως το μάθημα της Ιεραποστολής, το οποίο ανασυστάθηκε με απόφαση του Τομέα, καθώς και το μάθημα του Διαθρησκειακού Διαλόγου, αλλά και να βοηθήσω στα Θρησκειολογικά μαθήματα του Τμήματος καθώς και στο υπό Ίδρυση Εργαστήριο Διαθρησκειακού Διαλόγου, με βάση την απόφαση του Τμήματος.

Το εικονιζόμενο έργο είναι

του Χρήστου Κεχαγιόγλου

Το δεύτερο είναι η παρουσίαση του βιβλίου μου, καρπό πολυετούς μελέτης στον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, την Πέμπτη 9 Νοεμβρίου, 2017 στις 19:00, στην αίθουσα του Συνδέσμου Αιγυπτιωτών Ελλήνων,  3ης Σεπτεμβρίου 56, Αθήνα.

Θα μιλήσουν οι:
Σεβ. Μητροπολίτης Καμερούν κ. Γρηγόριος (Στεργίου)
π. Δημήτριος Μπαθρέλλος, καθηγητής ΕΑΠ
δρ. Φώτης Βασιλείου, βυζαντινολόγος.

Τη συζήτηση θα συντονίσει η βυζαντινολόγος δρ. Νίκη Τσιρώνη.

 Θα πω λίγα λόγια ως χαιρετισμό. Στις 9 Νοεμβρίου είναι συνάμα ημέρα μνήμης του Ηλία Βουλγαράκη και παράλληλα συμπίπτει με την ανασύσταση του μαθήματος της Ιεραποστολικής μετά από σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα.

Σας καλώ λοιπόν να μετάσχετε στη χαρά μου!

_______________________
Περισσότερα για το βιβλίο εδώ.

Αποσπάσματα από την εισαγωγή εδώ.

Μπορείτε να παρακολουθήσετε την εκδήλωση στο facebook event.

-------------------------------------

Διανόηση, βούληση και γίγνεσθαι...

Οι οικονομιστές παραγνωρίζουν τη θεολογική αρχή ότι «ἐὰν ἔχητε πίστιν ὡς κόκκον σινάπεως, ἐρεῖτε τῷ ὄρει τούτῳ, μετάβηθι ἐντεῦθεν ἐκεῖ, καὶ μεταβήσεται· καὶ οὐδὲν ἀδυνατήσει ὑμῖν». (Μτ 17:21). Και γενικότερα παραγνωρίζουν την ελεύθερη βούληση, άρα και την πολιτική, στο πλαίσιο μιας –ήδη διαψευσθείσας– νομοτελειακής εσχατολογίας.

Ποτέ, εξάλλου, η ενσυνείδητη δράση των πολλαπλών ανθρώπινων υποκειμένων δεν εκβάλλει στον συνειδητά καθορισμένο τόπο, διότι η ετερογονία των οπτικών και προοπτικών γεννούν μια σύνθετη συνισταμένη την οποία μόνο μια μακρόχρονη πείρα, προσληπτική των γεγονότων και πραγμάτων ευαισθησία και μια ισχυρότατη διαίσθηση στη βάση της ιστορικής, πολιτικής και ανθρωπολογικής σπουδής μπορεί μερικώς να προβλέψει ή να εικάσει.

Αυτό είναι και το γοητευτικότατο παιχνίδι της ζωής, η συνάντηση του ετεροκαθοριζόμενου ή και του πραγματικού με την ανθρώπινη βούληση.

Ποτέ συνεπώς η ατομική δράση δεν επικαθορίζει την ιστορία ή την ιστορία της σκέψης. Έτσι, και η ίδια η διανόηση όσο κι αν επιδιώκει συνειδητά να διακονήσει ένα συγκεκριμένο σχέδιο δράσης, προσφέροντας ιδέες, αναλύσεις και εργαλεία που εκβάλλουν σε ένα τελικό και επαρκώς λαϊκό και ευπρόσληπτο σύνθημα, δεν έχουν μια ευθύγραμμη σχέση αιτιότητας με το παραγόμενο στην κοινωνία αποτέλεσμα.

Απλώς εκχύνουν σε ένα ποτάμι, το οποίο, συνομιλώντας με τη μορφολογία του εδάφους, κατακτά αυτοτελώς το δρόμο του, κι ας συνενώνει ποικίλους παραπόταμους στο ίδιο νερό.

Το έργο λοιπόν ενός διανοούμενου όχι μόνο πρέπει να κρίνεται στο ιστορικό συγκείμενο καθώς συνιστά διάλογο με ζητήματα της εποχής του, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο διεμβολίζει τη συζήτηση και κατ’ επέκταση την επικαιρότητα, την πολιτική, το πραγματικό, είναι μόνο μερικώς αντίστοιχο με την ίδια την προθετικότητά του, στο μεγαλύτερο δε βαθμό η συμβολή ξεπερνά ή ξεφεύγει των ορίων κάθε προγραμματικής διακήρυξης, συχνά με πολύ ενδιαφέροντα τρόπο, και κάθε πρόβλεψης.

Η αποτίμηση μιας ατομικής συμβολής οφείλει έντιμα να εξετάζει και τα δύο επίπεδα, και αυτό της ενσυνείδητης προθετικότητας και αυτό της τελικής πρόληψης στο κοινωνικό γίγνεσθαι και συνεπώς συμβολής σε αυτό.

Εύη Βουλγαράκη, Παραλία στο Φεγγαρόφως.

Ακρυλικό σε καμβά. Διαστάσεις 20 x 20 εκ. 1 Σεπτεμβρίου 2012.

Μια Πόλη και η Αντιμετώπιση του Φασισμού

Μια πόλη που ποτέ δεν έχει βγάλει αριστερό δήμαρχο και σπάνια έβγαζε κεντροαριστερό είναι η πόλη της Αθήνας, επάξια μητρόπολη και πρωτεύουσα ενός κράτους, όπου η ίδια η λέξη «κράτος» χάνει το νόημά της. Περισσότερο είναι το πεδίο λεηλασίας και ληστρικής επίθεσης ιδιωτικών συμφερόντων που το νέμονται και το λυμαίνονται, παρά κραταιό κάστρο που περιφρουρεί και διαχειρίζεται τα συμφέροντα ενός λαού.

Παρόμοια και η εικόνα της πόλης, μιας πόλης ερειπωμένης στο κέντρο της, μαρασμένης στις γειτονιές της.

Μιας πόλης που συστηματικά παραδίδεται στην ερήμωση, για να χαριστεί αργότερα σε ιδιωτικά συμφέροντα που θα την αναπλάσουν.

Μια πόλης που οι άρχοντές της παρουσιάζονται απατηλά ως ανεξάρτητοι τοπικοί άρχοντες, ενώ στηρίζουν όλες τις κεντρικές κυβερνητικές επιλογές και όλες τις μνημονιακές πολιτικές. Γι’ αυτό άλλωστε είναι εξαρχής εκεί. Έχουν λάβει το «χρίσμα» από αυτούς που οδήγησαν τη χώρα στη μεγάλη της περιπέτεια.

Η Ώρα της Κάλπης

Καθώς το κλίμα πολώνεται και η ώρα της ελπίδας έρχεται, τίθεται ένα ζήτημα που συνδέεται με τη δεξαμενή ψήφων του Γαβριήλ Σακελλαρίδη στην Αθήνα. Και ενώ η δεξαμενή ψήφων είναι για όλα τα κόμματα ο λαός, ο ίδιος λαός, γίνεται μια προσπάθεια εξειδίκευσης τέτοια που συνιστά άλλη μια χάλκευση της πραγματικότητας.

Λαβή δίνει η κίνηση του υποψήφιου Γαβριήλ Σακελλαρίδη, που δευτερώνεται από μια αντίστοιχη χειρονομία του Αλέξη Τσίπρα, να καλέσει σε «μεταμέλεια» τους «πεπλανημένους» ψηφοφόρους της Χ.Α.

Η κίνηση αυτή αναβαθμίζει τους ψηφοφόρους της ΧΑ σε «συνομιλητές», συνομιλητές μάλιστα από τους οποίους έχει κάτι κανείς να περιμένει. Ο γλυκά χειραγωγητικός τόνος και η ελαφρά δικαιολόγηση μιας επιλογής ανωριμότητας τμήματος του λαού, θα ταίριαζε σε ιερέα που απευθύνεται στο «ποίμνιο», σε δάσκαλο που απευθύνεται σε παιδιά σκανταλιάρικα, όχι σε αριστερό ηγέτη.

Και ήρθαν τα επίχειρα, με τη διαστρέβλωση των πραγμάτων από τη μνημονιακή προπαγάνδα, που επιδιώκει να δώσει λυσσώδη αγώνα αυτοσυντήρησης, αλλά και να εγγράψει υποθήκη για την επόμενη μέρα, λερώνοντας το επίτευγμα του αντιπάλου.

ΑΡΚΕΤΑ ΛΟΙΠΟΝ ΜΕ ΤΑ ΨΕΥΔΗ.

Η Αντιμετώπιση της ΧΑ

Η διάρρηξη της σχέσης των ψηφοφόρων της ΧΑ με την ναζιστική αυτή οργάνωση, η ανακοπή του φασιστικού ρεύματος είναι μέγιστο διακύβευμα της δημοκρατίας. Γνωρίζοντας πόσο πολυπλόκαμη και βαθιά είναι η φασιστική διείσδυση, οφείλουμε να επισημάνουμε ότι χρειάζεται πολύ μεγάλη προσοχή στους χειρισμούς, για να μη φέρνουν αντίθετο από το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα.

Οι πολιτικές «εξόντωσης» της ΧΑ, οι οποίες μάλιστα και στραμπούλιξαν το θεσμικό μας πλαίσιο για να επιβληθούν, οδήγησαν τελικά σε ηρωοποίηση και εκτίναξαν τα ποσοστά της ΧΑ. Μάλλον επιβεβαίωσαν την ψευδή εικόνα της ως «αντισυστημικού» κόμματος, δημιουργώντας μεγαλύτερη ακόμα σύγχυση. Πόσο μάλλον όταν οι χρόνοι που επιλέχθηκαν για αυτή την «εξόντωση» παραπέμπουν σε άλλους υπολογισμούς, ενώ μέχρι τότε υπήρχε ασυλία αλλά και στήριξη. Η ΧΑ χρησιμοποιήθηκε από το σύστημα, ποτίστηκε και ανδρώθηκε στο πλαίσιο του γενικότερου εκφασισμού της κοινωνίας. Πώς θα ήταν δυνατό να περάσει το τερατούργημα των μνημονιακών ρυθμίσεων, δίχως ακραίο αυταρχισμό; Τα πνευμόνια μας θα φέρουν πάντα τα σημάδια από τα δακρυγόνα, οι νεκροί μας θα σημαδεύουν με τρόπο ανεξίτηλο τις ημέρες και τα έργα των μνημονιακών κυβερνήσεων. Ποια είναι η ηθική βάση στην καταπολέμηση της ΧΑ από μια κυβέρνηση που έχει μετακινήσει όλη την ακροδεξιά και την έχει εντάξει στους κόρφους της, σε σημείο ένας παραδοσιακός νεοδημοκράτης να μην αναγνωρίζει πια τον πολιτικό του χώρο; Μας πνίξανε οι «αποτελεσματικοί» Βορίδηδες, Πλεύρηδες, Γεωργιάδηδες, που ανέλαβαν δράση όταν οι άλλοι δεξιοί υπουργοί αποδεικνύονταν «αναποτελεσματικοί».Ο ακροδεξιός λόγος του Φαήλου Κρανιδιώτη έχει μετατρέψει το δημόσιο χώρο σε οχετό βοθρολυμάτων.

Πώς γίνεται να ξεχάσει κανείς το σκάνδαλο Μπαλτάκου, κοινού συμβούλου πρωθυπουργού και Κασιδιάρη; Μήπως και μετά την αποκάλυψη του οριακού αυτού σκανδάλου, υπήρξε κάποια παραίτηση;

Ασφαλώς όχι. Αντίθετα επιβεβαιώθηκε η ρευστότητα των ορίων μεταξύ δεξιάς, αλλά και μνημονιακών παρατάξεων γενικότερα, και άκρας δεξιάς. Εξτρεμιστικής, για την ακρίβεια, άκρας δεξιάς. Διότι το σύστημα παίζει επικίνδυνα με το φασισμό. Ο οικονομικός νεοφιλελευθερισμός σε περιόδους κρίσης πολύ εύκολα μεταλλάσσεται σε φασισμό, όπως δείχνει η ιστορία.

Είναι όμως βαθιά πεποίθησή μου ότι με κανένα τρόπο δεν πρέπει να ανάγει κανείς τη ΧΑ σε σημείο αναφοράς στο δημόσιο βίο, και ουδέποτε σε συνομιλητή. Αντίθετα, το θετικό εκείνο πρόσημο δημιουργικής δράσης και δουλειάς, το προχώρημα σε όλα τα επίπεδα είναι η μόνη απάντηση στο νοσηρό φαινόμενο του φασισμού.

Τώρα λοιπόν

Ο φασισμός αντιπαλεύεται μέρα τη μέρα, δράση τη δράση. Ο φασισμός κρύβεται στη διγλωσσία δήθεν ανεξάρτητων φιλομνημονιακών υποψηφίων [ο λόγος εδώ δεν είναι ασφαλώς για τα πραγματικά ανεξάρτητα, αλλά πολιτικοποιημένα κινήματα πολιτών, αλλά για τους χώρους εκείνους που επιδιώκουν την ασάφεια ως εργαλείο δημοφιλίας ομού και εξαπάτησης], ή και υποψηφίων μπερλουσκονικού τύπου.

Για να γυρίσουμε στην πόλη των Αθηνών και τον Καμίνη, θυμίζουμε τη στήριξη από μέρους του όλων των μνημονιακών επιλογών που είναι και σημαντικό αίτιο -όχι το μόνο- της εκρηκτικής ανόδου του φασισμού, τη στήριξη κάθε λογής συμφερόντων στο δήμο και της διαπλοκής που θέλει μια πόλη να ερημώνει και μετά να ξεπουλιέται, την προσπάθεια να κρύβονται οι άστεγοι, οι φτωχοί και οι κάθε λογής περιθωριακοί, τους οποίους αντιμετωπίζει ξεκάθαρα ρατσιστικά... Τι να ξεχάσει κανείς από όλα αυτά.

Συνεπώς, τα διλήμματα τίθενται αναπόδραστα και δεν μπορεί κανείς να παριστάνει τον Πόντιο Πιλάτο. Ο Πόντιος Πιλάτος σταύρωσε τον Χριστό, ο ποντιοπιλατισμός σταυρώνει τον άνθρωπο σήμερα.

Μην έχοντας καμία οργανική σύνδεση με κάποιο πολιτικό χώρο, διατηρώντας το δικαίωμα να εκφράζομαι ελεύθερα και χωρίς αυτοπεριορισμούς πριν, κατά τη διάρκεια αλλά και μετά τις εκλογές, ελπίζω ολόψυχα να δούμε μια αλλαγή και ποιοτική αναβάθμιση της πόλης. Και αυτό θα είναι και έργω καταπολέμηση του φασισμού και του ρατσισμού.

Είναι πολύ σημαντικό για την ίδια τη δομή της πόλης, είναι πολύ σημαντικό για τις δομές αλληλεγγύης, είναι πολύ σημαντικό και για τον αντιφασιστικό αγώνα.

Σχολείο και Θρησκεία: Το Φινλανδικό Παράδειγμα

Συχνά έχει ειπωθεί ότι το φινλανδικό σύστημα εκπαίδευσης είναι το καλύτερο στην Ευρώπη. Συζητώντας το θέμα με φίλους Φινλανδούς διαπίστωσα ότι είχαν πολλά να σχολιάσουν και να προσάψουν στο σύστημά τους, πολλά που θα μπορούσαν να βελτιώσουν. Όλοι όμως είχαν να αναγνωρίσουν ότι είναι ένα σύστημα που προάγει τη συνεργασία και την ισότητα, και όχι τον ανταγωνισμό και ένα στρεβλό κυνήγι της κορυφής.

Από αυτό θα είχαμε ίσως πολλά να διδαχθούμε. Και το διαπίστωσα επισκεπτόμενη δύο σχολεία στο Ελσίνκι, ένα Λύκειο και ένα Δημοτικό. Ιδίως στο Λύκειο, έκανε εντύπωση η αυτοπεποίθηση των παιδιών, η άνεση με την οποία κινούνταν, η ησυχία και η πειθαρχία που γεννιόταν από μόνη της, καθώς ξεπηδούσε από θετική διάθεση συνεργασίας και δημιουργίας.

Πολύ ενδιαφέρον ήταν για μένα η ανοιχτή στάση σε σχέση με τη θρησκεία. Στο Λύκειο, κεντρικό και ιστορικό λύκειο του Ελσίνκι, η αφορμή της επίσκεψης ήταν μια σχολική διοργάνωση: Μια ανοιχτή συζήτηση όπου τρεις εκπρόσωποι θρησκευτικών κοινοτήτων συνομιλούσαν με μαθητές για το νόημα της πίστης, για το νόημα της θρησκείας στη σύγχρονη κοινωνία.

Ήταν μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση. Οι μαθητές έθεσαν με εντυπωσιακή επάρκεια, διαύγεια και διάκριση όλα τα ουσιαστικά αλλά και δύσκολα θέματα που αντιμετωπίζει η σύγχρονη κοινωνία και άπτονται της θρησκείας ή της ηθικής ή της πνευματικής ζωής. Χάρηκα το χιούμορ, το κοφτερό σπινθιροβόλο πνεύμα, τη διάθεση να ακούει κανείς στο διάλογο. Τη χαρά της συνάντησης.

Εδώ συνομιλούν η Irja Askola, επίσκοπος Ελσινκίου της Λουθηρανικής Εκκλησίας της Φινλανδίας με τον π. Heikki Huttunen, ορθόδοξο ιερέα, και τον γνωστό λογοτέχνη Anti Nylek, που μεταστράφηκε πρόσφατα στον ρωμαιοκαθολικισμό, μαζί με δυο μαθήτριες του σχολείου, που έχουν και την ευθύνη του συντονισμού.

Την επόμενη μέρα βρέθηκα σε ένα δημοτικό σχολείο. Εκεί έγινε αγιασμός και ευλογήθηκαν τα βάγια, ενώ τα παιδιά γνώρισαν την ιστορία της Κυριακής των Βαΐων, την τραγική ειρωνία της, την ορθόδοξη εικόνα, την έννοια της βασιλείας ως εγκόσμιας εξουσίας και τη γελοιοποίησή της από το Χριστό που προτίμησε να μπει στην πόλη καβάλα σε ένα γαϊδουράκι. Τι μπορεί να σημαίνει το γαϊδουράκι σε ένα σκηνικό ρωμαϊκού θριάμβου, ποια η ιστορία του τελώνη που ήταν πάνω σε ένα κλαδί για να βλέπει καλύτερα, τι ακολούθησε τις επόμενες μέρες.

Τα παιδιά είχαν κατασκευάσει λουλούδια από χαρτί και στολίσει τα κλαδιά. Καθώς στη Φινλανδία δεν υπάρχουν φοίνικες, ένας άλλος ταπεινός θάμνος έδωσε τα κλαδιά του για τον Χριστό, μαζί με τα πρώτα τους μπουμπούκια, το πρώτο άγγελμα της άνοιξης.

Και στις δύο περιπτώσεις, περάσαμε για έναν ωραίο καφέ μαζί με τους καθηγητές και κάποιους μαθητές.

Από την επίσκεψή μου στα δυο φινλανδικά σχολεία διαπίστωσα, σε αντίθεση με εν Ελλάδι κραυγές και ψιθύρους, ότι σχολείο πραγματικά ανοιχτό στην κοινωνία είναι και σχολείο ανοιχτό στη θρησκεία.

 Η θέα από το Λύκειο Kallion προς την πόλη.

Μνήμες του Εμφυλίου και Δημοκρατία: Μια Παραπομπή στα Βιβλιακά Σώματα

 

 Έργο του Λιβανέζου σχεδιαστή

رامي حمزة

Έγραψα ένα κείμενο για τη συνάντηση της ιστορικής μνήμης με τη σύγχρονή μας δημοκρατία, μέσα από τη λογοτεχνία, με αίσθημα ανησυχίας

• για την πορεία του δημοσίου διαλόγου, 
• για τη διαρκή σύγχυση και έκπτωση των εννοιών, 
• για μια κατευθυνόμενη εξαλλοσύνη χωρίς αντίκρισμα που αγγίζει τα όρια της παραφροσύνης, 
• για το πέρασμα από τον στέρεο χώρο του ορθού λόγου στο σαθρό δίπολο ενός οραματικού παραισθησιακού παροξυσμού από τη μια και την παραλυτική επικράτηση του κράτους του φόβου από την άλλη, 
• για την αναζωπύρωση ενός εμφυλιοπολεμικού κλίματος σε μια ήδη βαριά καταπονημένη χώρα.

Δημοσιεύεται με τίτλο: Μνήμες του Εμφυλίου και Δημοκρατία

στο ιστολόγιο Μαΐστρος: Κοινότητα Γραμμάτων και Τεχνών, μια κοινότητα συγγραφέων, συνεργατών και φίλων των εκδόσεων Μαΐστρος, πνευματικών ανθρώπων και ανθρώπων της τέχνης γενικότερα. Εδώ απλώς το αναφέρω, για τους αγαπημένους φίλους και τακτικούς αναγνώστες του παρόντος ιστολογίου.

***

«...Η συνέχεια... όχι στην οθόνη μιας θεαματικής και επίπλαστης «εθνικής συμφιλίωσης», αλλά στα βιβλιακά σώματα με τη μυρωδιά του χαρτιού και του τυπογραφικού μελανιού, με τους αργούς ρυθμούς της ανάγνωσης και της βαθιάς, ψυχικής άμα και νοητικής, επεξεργασίας...».

***

Και ένα υστερόγραφο, με αφορμή τα λουλούδια του Rami Ηamzeh: Μπορεί άραγε η σπείρα του θανάτου να μετατραπεί σε μια μονοκοντυλιά με ζωή και μορφή;
Ακόμα επιδιώκω το αδύνατο, ίσως γιατί κάθε τι άλλο είναι απλώς αδιανόητο.

Ενώ πληθαίνουν οι Νεκροί ...

Με το βλέμμα στη Μέση Ανατολή, σε συνθήκες περισσής σύγχυσης, ενώ πληθαίνουν οι νεκροί και είναι αβάσταχτος ο πόνος του πολέμου, γράφονται ετούτες οι λίγες γραμμές.

Σε αντίθεση με όσους ενθαρρύνουν τις συγκρούσεις των πολιτισμών, ο Φερνάν Μπροντέλ επισημαίνει: «Κατά κανόνα όμως, οι επαφές των πολιτισμών έχουν συγκρουσιακό χαρακτήρα, καταλήγουν πάντα σε τραγωδίες και, όπως αποδείχτηκε, τις περισσότερες φορές δεν φέρνουν μακροπρόθεσμα κανένα αποτέλεσμα». (Fernand Braudel, Γραμματική των Πολιτισμών, μτφρ. Άρης Αλεξάκης, Αθήνα: Μ.Ι.Ε.Τ., 2001, σ. 90.)

Εγκλωβισμένοι οι λαοί σε δραματικά και εκβιαστικά διλήμματα, των οποίων καμιά απάντηση δεν δείχνει σε κατεύθυνση λύσης, ούτε και στοιχειώδους ανθρωπιάς. Κι ενώ ο χορός των μεγάλων, των περιφερειακών, των τοπικών δυνάμεων δίνει και παίρνει, ενώ για το κεφάλαιο και αυτή η κρίση φαντάζει ως ευκαιρία, ένα παιδί επιμένει στην ιδέα της συμφιλίωσης, που την εκφράζει με την παιδική του ζωγραφιά. Ένα έμψυχο, προσωποποιημένο τζαμί, παρηγορεί την επίσης προσωποποιημένη, πονεμένη εκκλησιά.

Δεν βρίσκομαι σε ρομαντική διάθεση. Αντιθέτως επιμένω πως αυτή είναι η μόνη κατεύθυνση ρεαλισμού, ενός ρεαλισμού τουλάχιστον που έχει στόχο να διαφυλάξει τα στοιχειώδη της ζωής.

Λίγο καιρό πριν, και προτού φτάσει η κατάσταση σε Συρία και Αίγυπτο στο απροχώρητο, αφήνοντας για λίγο κατά μέρος τα μικροϊστορικά γεγονότα, ανέπτυσσα κάπως περισσότερο αυτή την ιδέα στην Εφημερίδα των Συντακτών. Από αμέλεια, κόπωση, στεναχώρια (ό,τι θέλετε πείτε) δεν το ανέβασα τότε και στο blog.

Αν και ξεπερασμένο από την τρέχουσα επικαιρότητα, καθώς γράφτηκε υπό το φως των λαϊκών κινητοποιήσεων στην Αίγυπτο και την Τουρκία, και δημοσιεύτηκε στις 10 Ιουλίου 2013, είναι ίσως σήμερα δραματικά επίκαιρο.

***

Η Σκύλλα, η Χάρυβδη και οι δρόμοι του Ισλάμ

Οι εξελίξεις στην Αίγυπτο και κατά δεύτερο λόγο στην Τουρκία θα επιφέρουν μεσομακροπρόθεσμα μια βαρύτατη και εσώτατη αλλαγή στην ίδια τη φυσιογνωμία του Ισλάμ, μιας θρησκείας με ιδιαίτερη δυναμική, υψηλή συσπείρωση και ραγδαίο ρυθμό εξάπλωσης σήμερα, παγκοσμίως. Αν το Ισλάμ λειτουργεί σαν ασπίδα και ανασχετικός πόλος στον δυτικό επεκτατισμό, και φαίνεται πως ακριβώς για τον λόγο αυτόν ελκύει έναν κόσμο και τον συγκροτεί σε κοινότητα, ακόμα και ως φανατικό Ισλάμ ή ιδίως έτσι, οι τελευταίες πολιτικές εξελίξεις φέρνουν στην επιφάνεια και κάποια άλλα, υπόγεια ρεύματα. Την ανάγκη των κατά πλειοψηφία μουσουλμανικών λαών να συναντηθούν με τον σύγχρονο κόσμο, την ανάγκη να ζήσουν σε καθεστώτα ανθρώπινα, να ορίσουν με μεγαλύτερη ελευθερία τον στοχασμό και τον προβληματισμό τους, να ερωτευτούν στη βάση περισσότερο ισότιμων και συντροφικών σχέσεων κ.ο.κ.

Το Ισλάμ δεν έχει περάσει τον Διαφωτισμό του, ή μια φάση ανάλογη, και φωνές που μόλις ψιθυρίζουν καταγράφουν αυτό το αίτημα. Ενας ισλαμικός Διαφωτισμός δεν θα έχει τα χαρακτηριστικά του δυτικοευρωπαϊκού, αλλά τα πολιτικά κινήματα στην ευρύτερη λεκάνη της Μεσογείου -ειδικότερα η «αραβική άνοιξη» θα είναι καταλύτης σε μια τέτοια κατεύθυνση-, ακόμα κι αν φαίνεται να ηττώνται. Οπως τώρα, με την επιβολή στρατιωτικής δικτατορίας στην Αίγυπτο.

Η επιλογή των λαών δεν μπορεί να είναι ανάμεσα στη Σκύλλα και τη Χάρυβδη, ανάμεσα σε μια ισλαμική φονταμενταλιστική διακυβέρνηση και μια στρατιωτική δικτατορία. Στη γείτονα Τουρκία, η δημοφιλία Ερντογάν (μεταξύ άλλων και για τα χτυπήματα που κατήγαγε προς το στρατιωτικό κατεστημένο) έδωσε σταδιακά τη θέση της σε ογκούμενη δυσαρέσκεια όταν διαπιστώθηκε πως η κυβερνητική του πρακτική συγκλίνει όλο και περισσότερο με θέσεις που προσιδιάζουν προς τη θεοκρατία αλλά και τις επιλογές του μεγάλου κεφαλαίου (βλ. πλατεία Ταξίμ).

Στην Αίγυπτο ισχνή ήταν κατά τις τελευταίες διαδηλώσεις η υποστήριξη προς το καθεστώς του εκλεγμένου πριν από λίγο καιρό προέδρου Μοχάμεντ Μόρσι και έκδηλη η απογοήτευση, ενώ χιλιάδες αντιπολιτευόμενου λαού κατέκλυζε την πλατεία Ταχρίρ και όλες τις πλατείες. Η «λύση» της στρατιωτικής δικτατορίας, μια πραγματική ήττα της δημοκρατίας, ενδεχομένως θα μπορούσε να είναι απλώς ένας μεσοσταθμός και όχι το τέρμα.

Για να μπορεί όμως να γίνει λόγος για την κατίσχυση της δημοκρατίας, για μια μετάβαση έστω σε περισσότερο ελεύθερα καθεστώτα, πρέπει να συντρέξουν κάποιες βαθύτατες και εσώτατες πνευματικές προϋποθέσεις, τέτοιες που να πραγματώνουν μια τομή στην ιστορία των νοοτροπιών. Και αυτές συνδέονται με μια προσπάθεια καλύτερης εξισορρόπησης του ατομικού ως προς τη δύναμη της τα πάντα ελέγχουσας κοινότητας, με την αναγνώριση και τον σεβασμό των ατομικών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με την αποδοχή του διαφορετικού και την καλύτερη υποδοχή της διαφορετικότητας.

Μια τέτοια εξέλιξη θα είναι προς το καλώς νοούμενο συμφέρον των χριστιανικών πληθυσμών που ζουν εκεί αλλά και της πλειονότητας του αενάως καταδυναστευόμενου λαού. Μετριοπαθείς ηγέτες της μουσουλμανικής κοινότητας το αντιλαμβάνονται αυτό πλήρως. Αλλά εν μέσω κραυγών, συνθημάτων, ομαδοποιήσεων και συσπειρώσεων, με εργαλείο τον φανατισμό και τον φόβο, η μετριοπάθεια και η νηφαλιότητα δεν βρίσκουν πρόσφορο έδαφος να ανθήσουν.

Και όμως. Η διαρκής ταλάντωση μεταξύ ποικίλων άκρων και η διαρκής διάψευση από τις ποικίλες μεσσιανικού τύπου λύσεις, η ίδια η απογοήτευση και η κόπωση, μπορεί να δώσουν χώρο σε ουσιαστικότερα, συνεκτικότερα και αληθινά αιτήματα.

Οπως σε κάθε πρόβλημα, έτσι κι εδώ, μέρος μόνο της δυσχέρειας οφείλεται στους «κακούς απ’ έξω» και μέρος σε εσωτερικές ανεπάρκειες, που το δρων και ενεργούν υποκείμενο, τόσο ως ατομικό όσο και ως συλλογικό νοούμενο, μπορεί να αντιμετωπίσει, εάν το επιλέξει, σε μια πορεία δύσβατη.

Η πραγματική επιθυμία των λαών δεν είναι να παραδέρνουν εγκλωβισμένοι σε αδιέξοδα σχήματα. Οι λαοί θέλουν να προκόβουν. Και μια εργασία υποδομής σε πολιτικό, κοινωνικό και πνευματικό επίπεδο είναι περισσότερο αναγκαία παρά ποτέ.